Tybaco anghyfreithlon

Mae tybaco anghyfreithlon yn accowntio am 15% o’r marchnad tybaco yng Nghymru, sydd yn yr uchaf yn y DU. Mae’r cynhyrchion rhad yma yn gwneud e’n haws i bobl ifanc dechrau ysmygu, oherwydd mae’n cael ei gwerthu at prisiau arian poced gan droseddwyr sydd ddim yn cael ots am ddeddfau ar oedran o brynu.

Rydyn ni’n arwain yr ymgyrch i ddelio gyda’r problem o dybaco anghyfreithlon yng Nghymru. Trwy gweithio efo sefydliadau eraill gan gynnwys Safonau Masnach a chwmnïau ci synhwyro arbenigol rydyn ni’n tynnu lawr y nifer uchel o gynnyrch tybaco anghyfreithlon sy’n cael eu defnyddio yn ein gwlad.

Photo For Pr 2 800Px

Beth yw tybaco anghyfreithlon?

Er bod enwau gwahanol ar dybaco anghyfreithlon, sydd weithiau’n newid gan ddibynnu ar le yn y Deyrnas Unedig maent yn cael eu gwerthu, byddai’r rhan fwyaf o weithwyr proffesiynol ym meysydd iechyd a gorfodi yn defnyddio’r dosbarthiadau canlynol1:

Ffug

Mae’r rhain yn gynhyrchion sy’n cael eu cynhyrchu a’u cyflenwi’n anghyfreithlon, sy’n cario copïau o nodau masnach cofrestredig, ac maent yn gopïau o frandiau adnabyddus. Weithiau maent mewn pecynnau ac arnynt labeli o wledydd tramor, gan gynnwys rhybuddion iechyd, i roi’r argraff mai cynhyrchion dilys ydynt sydd wedi cael eu mewnforio i’r Deyrnas Unedig.

Na Thalwyd Toll Arnynt

Mae’r rhain yn gynhyrchion dilys, sydd wedi cael eu cynhyrchu’n gyfreithlon ar gyfer marchnad leol. Gallant fod yn frandiau sy’n adnabyddus yn y Deyrnas Unedig neu mewn gwledydd eraill. Fodd bynnag, maent wedi cael eu smyglo i’r Deyrnas Unedig i’w cyflenwi’n anghyfreithlon, heb i unrhyw dollau’r Deyrnas Unedig gael eu talu.

Sigaréts a Thybaco Anghyfreithlon

Nid oes gan y cynhyrchion hyn farchnad gyfreithlon yn y Deyrnas Unedig. Mae arnynt enwau brandiau nad ydynt yn adnabyddus yn y Deyrnas Unedig gan nad ydynt yn gysylltiedig ag unrhyw gynhyrchion cyfreithlon. Ni fydd unrhyw dollau’r Deyrnas Unedig wedi cael eu talu arnynt. Yr enghraifft fwyaf cyffredin sydd ar gael ar hyn o bryd yw Jin Ling.

Cigarettes 923183 1920

Pam mae tybaco anghyfreithlon yn broblem?

Mae mesurau rheoli tybaco’n hanfodol i ostwng cyfraddau smygu ac i leihau cyfraddau afiechydon sydd i’w priodoli i smygu. Mae argaeledd tybaco anghyfreithlon yn tanseilio amrywiaeth o fesurau allweddol, gan gynnwys trethi, cyfyngiadau oed ar werthiannau a gwaharddiadau ar arddangosiadau man gwerthu. Mae tybaco anghyfreithlon yn sylweddol ratach na sigaréts o ffynonellau cyfreithlon, ac mae’r prisiau is hyn yn tanseilio’r ymyriadau hyn trwy gynnig ffynhonnell arall hygyrch am bris is.

Mae defnyddio tybaco’n barhaus yn niweidio iechyd ac mae’r prisiau is, oherwydd osgoi talu tollau, yn golygu bod tybaco ar gael i bobl na fyddent, o bosibl, yn gallu ei fforddio fel arall, gan effeithio’n arbennig ar gymunedau mwy difreintiedig. Gall effaith rhybuddion iechyd gael ei lleihau oherwydd diffyg delweddau cignoeth, neu rybuddion mewn print mân neu mewn iaith dramor. Mae tybaco anghyfreithlon hefyd yn haws i blant a phobl ifanc ei brynu.

Mae smyglo tybaco’n gysylltiedig â mathau eraill o weithgarwch troseddol ac wedi dod i gael ei ystyried yn weithgarwch ag elw mawr a risg gymharol isel, er enghraifft o gymharu â’r cosbau am smyglo cyffuriau Dosbarth A. Mae tybaco anghyfreithlon hefyd yn achosi colli refeniw trethi ac mae ei bresenoldeb mewn cymunedau hefyd yn gallu tanseilio busnesau manwerthu lleol cyfreithlon.

Maint y broblem ledled y Deyrnas Unedig

Ers 2000, mae’r Deyrnas Unedig wedi llwyddo i wneud cynnydd sylweddol yn y frwydr yn erbyn y fasnach anghyfreithlon. Yn benodol, mae Cyllid a Thollau Ei Mawrhydi ac Asiantaeth Ffiniau’r DU wedi cytuno a gweithredu strategaeth fanwl i fynd i’r afael ag osgoi trethi ar dybaco. Amcangyfrifon Cyllid a Thollau Ei Mawrhydi (canol yr amrediad) ar gyfer 2015/16 oedd bod 13% o’r sigaréts a smygwyd yn y Deyrnas Unedig yn anghyfreithlon, ac mai 32% oedd cyfran y tybaco rholio â llaw oedd yn anghyfreithlon2. Yn y cyfamser, mae’r refeniw o drethi tybaco hefyd wedi parhau i godi.

Addict 84430 1280 Banner

Maint y broblem yng Nghymru

Yn 2014 arweiniodd ASH Cymru y prosiect ymchwil cyntaf i Gymru gyfan i asesu maint y farchnad dybaco anghyfreithlon yng Nghymru. Roedd y prosiect hwn yn cynnwys arolwg ledled Cymru wedi’i fodelu ar y rhai a gynhaliwyd ar ran rhaglen “Tackling Illicit Tobacco for Better Health” yng ngogledd a de-orllewin Lloegr3.

Mae’r prif ganfyddiadau’n cynnwys y canlynol:

  • Roedd 45% o smygwyr wedi cael cynnig tybaco anghyfreithlon i’w brynu
  • Y lleoliadau mwyaf cyffredin i’w brynu oedd mewn cartref preifat (52%), wedyn mewn tafarn/clwb (45%), mewn siop (19%) ac ar y stryd (16%)
  • Mae 59% o’r bobl sy’n prynu tybaco anghyfreithlon yn ei brynu o leiaf unwaith y mis
  • Y pris a dalwyd ar gyfartaledd am becyn o 20 sigarét anghyfreithlon oedd oddeutu £4, o’i gymharu â phris ychydig o dan £8 am becyn a brynir yn gyfreithlon ar ôl Cyllideb 2014
  • Mae smygwyr yn dueddol o fod yn gyfforddus, yn hytrach nag yn anghyfforddus, â phrynu tybaco anghyfreithlon
  • Mae mwy na 70% o brynwyr tybaco anghyfreithlon yn cytuno’n gryf bod tybaco anghyfreithlon yn ei gwneud yn bosibl iddynt smygu pan na fyddent yn gallu ei fforddio fel arall

Mae argaeledd tybaco anghyfreithlon felly’n broblem wirioneddol mewn cymunedau ledled Cymru. Roedd 45% o’r rhai a holwyd yn teimlo ei bod yn broblem bwysig sy’n effeithio ar y gymuned leol ac roedd 53% yn cytuno’n gryf ei bod yn dod â throsedd i’r gymuned leol. Fodd bynnag, dim ond 26% o’r rhai a holwyd a ddywedodd eu bod yn debygol o roi gwybod am ei werthu. Pan ofynnwyd i bwy y byddent yn rhoi gwybod, soniodd y rhan fwyaf am yr heddlu.

Photo For Pr 800Px
keepitout-sign

Beth sy’n cael ei wneud?

Cymru

Ym mis Mawrth 2016 roedd ASH Cymru yn cynnal Peilot Sioe Teithiol Tybaco Anghyfreithlon yng nghanol dinas Caerdydd. Tra roeddwn nhw’n darparu gwybodaeth ar y masnach tybaco anghyfreithlon i aelodau o’r cyhoedd, cafon nhw’r cyfle i adrodd cudd-wybodaeth ynglyn â phobl, safleoedd neu lleoliadau dan amheuaeth o fod yn rhan o gwerthu neu gyflenwi tybaco anghyfreithlon. Fe wnaeth y digwyddiad arwain at 35 o adroddiadau cudd-wybodaeth yn cael ei basio i’r Dadansoddwr Cudd-wybodaeth Rhanbarthol Safonau Masnach. Cafodd mynychwyr i’r sioe teithiol arolygu am eu hagweddau a phrofiadau tuag at dybaco anghyfreithlon. Roedd 145 arolwg yn cael eu cwblhau. Roedd 93% yn ymwybodol o dybaco anghyfreithlon, 87% yn cytuno mae angen cadw tybaco anghyfreithlon tu fas i’w cymunedau lleol, a 28% wedi dod i gysylltiad efo tybaco anghyfreithlon yn y 12 mis diwethaf. 

Yn 2016 fe wnaeth Llywodraeth Cymru sefydlu grŵp gorchwyl a gorffen tybaco anghyfreithlon gyda’r nod o ystyried camau ar gyfer fynd i’r afael â tybaco anghyfreithlon yng Nghymru ac i nodi cynigion polisi ar gyfer y gwenidog Gwasanaethau Cymdeithasol a Iechyd Cyhoeddus. 

Yn dilyn argymhellion gan y grŵp gorchwyl a gorffen cytunodd Llywodraeth Cymru i sefydlu rhaglen tybaco anghyfreithlon i Gymru. Caiff y rhaglen ei datblygu a’i chyflawni dros dri chyfnod ar wahân. Cyfnod un fydd cyfnod datblygu’r rhaglen, yr ail gyfnod fydd y cyfnod gweithredu a’r trydydd cyfnod fydd etifeddiaeth y rhaglen. Mae ASH Cymru wedi cael ei dewis i arwain cyfnod un ac mae’r gwaith yn mynd rhagddo ar hyn o bryd.

Lloegr

Yn Lloegr mae mentrau ar waith ar hyn o bryd sydd â’r nod o godi ymwybyddiaeth ynghylch tybaco anghyfreithlon, fel ymgyrch Keep it Out. Mae’r ymgyrch yn canolbwyntio ar ardaloedd yng ngogledd-ddwyrain, gogledd-orllewin a de-orllewin Lloegr, a’r materion lleol penodol sy’n gysylltiedig â hwy. Ar hyn o bryd nid oes gan Gymru ymgyrch gynhwysfawr sy’n codi ymwybyddiaeth ynghylch tybaco anghyfreithlon.

Mae adran gorfodi a chydymffurfiaeth Cyllid a Thollau Ei Mawrhydi (CThEM) yn ymchwilio i sut y gall llwythi mawr o dybaco gael eu smyglo ar draws ffiniau; yna mae adrannau safonau masnach yn ymchwilio i sut mae’r tybaco wedi’i smyglo’n cael ei ddosbarthu’n lleol4. Yn ogystal ag adrannau safonau masnach, mae yna asiantaethau eraill sy’n ymdrin â dosbarthu tybaco anghyfreithlon yn lleol. Mae Scambusters yn uned safonau masnach arbenigol sy’n canolbwyntio ar ‘droseddau sgamio’ penodol, ac mae hyn yn cynnwys smyglo tybaco anghyfreithlon ar raddfa fach5.

Confensiwn Fframwaith Sefydliad Iechyd y Byd ar Reoli Tybaco

Mae Confensiwn Fframwaith Sefydliad Iechyd y Byd ar Reoli Tybaco (WHO FCTC) yn gytuniad sydd â’r nod o warchod cenedlaethau’r presennol a’r dyfodol rhag y canlyniadau dinistriol mae defnyddio tybaco a dod i gysylltiad â mwg tybaco yn eu hachosi i iechyd, cymdeithas, yr amgylchedd a’r economi, trwy weithredu set o safonau i bawb sy’n nodi peryglon tybaco ac yn cyfyngu ar y defnydd ohono ar bob ffurf ledled y byd6.

Mae Erthygl 5.3 o’r Confensiwn7 yn dweud: “in setting and implementing their public health policies with respect to tobacco control, Parties shall act to protect these policies from commercial and other vested interests of the tobacco industry in accordance with national law”. Yn ddiweddarach cafodd canllawiau ar weithredu Erthygl 5.3 eu llunio a’u cymeradwyo gan y Partïon i’r Confensiwn, gan gynnwys y Deyrnas Unedig.

Oherwydd enw gwael y diwydiant ymysg y cyhoedd ac oherwydd gweithredu Erthygl 5.3 yn ymarferol, yn aml mae’r diwydiant yn cyllido a chynorthwyo unigolion a sefydliadau yn lleol i gyflawni gwaith ar ei ran, gan gynnwys ymchwilio i dybaco anghyfreithlon. Nid yw’r fath gyllid a chymorth yn cael eu datgelu bob amser pan fo unigolion a sefydliadau o’r fath yn ymwneud â chyrff llywodraethol.

Adroddiadau allweddol


Cyfeiriadau

1Keep It Out campaign

2HM Revenue and Customs (2016). Measuring tax gaps 2016 edition. Tobacco tax gap estimates for 2015-16

3Tackling Illicit Tobacco for Better Health

4 Scambusters by Trading Standards Wales

5WHO's Protocol to Eliminate Illicit Trade in Tobacco Products

6WHO Framework Convention on Tobacco Control (FCTC)

7Guidelines for implementation of Article 5.3 of the WHO Framework Convention on Tobacco Control